Halkan waxaad ka akhrin doontaa xuquuqda aadanaha iyo sida Iswiidhan u ilaaliso haweenka, carruurta iyo laga-tirka ka rabsho iyo takoorid.
Xuquuq Loogu Talagalay Qof Walba
Fikradda ka dambeysa xuquuqda aadanaha waa mid fudud: dadka oo dhammi waxay leeyihiin xuquuq isku mid ah. Sida uu qabo grundlagen regeringsformen (sharciga nidaamka dowladda), hay'adaha dadweynaha, sida dawladda iyo degmooyinka, waa inay u shaqeeyaan sinnaanta oo ay ka soo horjeedaan takoorka. Takoorid macnaheedu waa in qof si ka liita dadka kale loola dhaqmo.
Ka dib Dagaalkii Labaad ee Adduunka, sannadkii 1945, 51 dal ayaa aasaasay Förenta nationerna (FN, Qaramada Midoobay). Sannadkii 1948, waxaa soo baxday Aqoonsiga Guud ee FN ee Xuquuqda Aadanaha, oo leh 30 xeer oo loo yaqaan qodobbo. Sida ay qabto, dhammaan dadku waxay ku dhashaan xor, waxayna leeyihiin qiime iyo xuquuq isku mid ah.
Qof kastaa wuxuu xaq u leeyahay inuu ku noolaado isagoon rabsho lahayn, inuu sheego waxa uu qabo, iyo inuu doorto diintiisa ama uusan diin lahayn. Waxay sidoo kale xaq u leeyihiin shaqo, nasasho, fasax iyo dugsi. Qofka nafta khatar ku jirta wuxuu xaq u leeyahay inuu baxsado oo uu magangelyo ka doonto dal shisheeye. Qofna looma takoori karo jinsigiisa ama midabka maqaarkiisa. Qof kastaa wuxuu xaq u leeyahay muwaadinnimo, oo qofna kama lumin karo muwaadinnimadiisa sabab sharci ah oo sax ah la'aanteed.
Sinnaanta Jinsiga
Iswiidhan gudaheeda, sinnaanta jinsigu waxay ka dhigan tahay in haweenka iyo ragga ay leeyihiin xuquuq iyo waajibaad isku mid ah. Waa inay sidoo kale lahaadaan awood isku mid ah oo ay ku saameeyaan bulshada iyo noloshooda gaarka ah.
Yoolku waa in tiro siman oo siyaasiyiin dheddig ah iyo rag ahi jiraan. Sidaas darteed xisbiyada waxaa lagu dhiirigeliyaa inay valsedel-kooda geliyaan haween iyo rag labadaba. Föräldrapenning (lacagta waalidnimada), taas oo ah lacag la siiyo intii fasaxa ah, ayaa u oggolaanaysa haweenka iyo ragga labadaba inay guriga la joogaan carruurtooda yaryar. Dawladdu waxay rabtaa in waalidku fasaxa qaybsadaan.
Rabsho, Sharaf iyo Iibsiga Galmada
Rabshada xiriirrada dhow, tusaale ahaan ka timaada xubin qoyska ka tirsan, waa dembi. Sida uu qabo samtyckeslagen (sharciga oggolaanshaha), waa in la hubsado in qofka kale uu rabo galmo, xitaa guurka gudihiisa.
Sharciga Iswiidhan wuxuu sidoo kale mamnuucaa rabshadda iyo cadaadiska la xiriira sharafta. Rabshada noocaas ah, qoys ama koox ayaa isku dayda inay xakameeyaan sida xubnuhu u noolyihiin. Qofka ka baxa xeerarka qoyska wuxuu la kulmi karaa rabsho, hanjabaad ama qasab guur ah. Dhibbanayaashu waxay noqon karaan haween iyo gabdho, laakiin sidoo kale rag, wiilal iyo dadka hbtqi ah, tusaale ahaan kuwa jinsi-la-jaceyl ah. Qofna 18 sano ka yar ma guursan karo, maxaa yeelay guurka carruurta waa mamnuuc.
Jämställdhetsmyndigheten (Hay'adda Sinnaanta Jinsiga) ayaa mas'uul ka ah shaqada ka hortagga rabshadda iyo cadaadiska la xiriira sharafta ee dalka oo dhan. Waa mamnuuc in galmo la iibsado, laakiin iibiyaha lama ciqaabo.
Barnkonventionen (Axdiga Xuquuqda Carruurta)
Heshiiska FN ee ku saabsan xuquuqda carruurta waxaa loo yaqaan barnkonventionen. Sannadkii 2020, waxay noqotay sharci Iswiidhish ah. Dawladdu ugu dambeyntii waa inay hubisaa in sharciyada oo dhan la waafaqsan yihiin. Xitaa maxkamadaha, hay'adaha, gobollada iyo degmooyinku waa inay raacaan.
Carruurtu waa inay sheegaan waxa ay qabaan ka hor inta siyaasiyiinta iyo hay'adaha ay go'aan ka gaaraan wax khuseeya. Furitaan marka waalidku ku khilaafsan yihiin cidda ilmuhu la joogi doono, maxkamadu waa inay dhagaysato ilmaha. Marka degmadu dhisto dugsiyo, guryo ama goobo ciyaareed, waa inay tixgeliso danta ugu wanaagsan ee ilmaha. Waalidku waxay mas'uul ka yihiin korinta iyo horumarka ilmaha, bulshaduna waa inay taageerto waalidka.
Wax Rabsho ah oo Carruurta lagu Sameeyo Majiro
Barnkonventionen iyo sharciga Iswiidhan labaduba waxay mamnuucaan rabsho kasta oo carruurta lagu sameeyo. Waa dembi awoodi kara inuu keeno xabsi. Rabshadu waxay noqon kartaa dhaawac jidheed, xadgudub galmo, rabsho maskaxeed, ama jarista xubnaha taranka ee gabdhaha.
Mamnuucaaddu waxay khuseysaa qof kasta, meel kasta, xitaa guriga gudihiisa. Sannadkii 1979, Iswiidhan waxay noqotay dalka ugu horreeya adduunka ee mamnuuca aga, taas oo ah in ilmo la garaaco. Mamnuucaadda waxaa loo yaqaan agaförbudet.
Laga-tiraha iyo Dadka Asaliga ah
Iswiidhan waxay leedahay 5 laga-tir qaran ah: Yuhuud, Roma, Sami, Sverigefinnar (Finlandays-Iswiidhish) iyo Tornedalingar. Waxay halkan degganaayeen muddo aad u dheer, waxaana la aqoonsaday sannadkii 2000. Luqadahoodu waa Yiddish, Romani Chib, Samiska, Finska iyo Meänkieli. Laga-tiraha waxaa u banaan inay luqadahooda kula hadlaan hay'adaha dawliga ah, xannaanada iyo daryeelka waayeelka.
Iswiidhan waxay sidoo kale aqoonsan tahay Sami-da inay yihiin urfolk (dad asali ah). Waxay xiriir aad u da' weyn la leeyihiin aagga Sápmi, oo ku yaal Iswiidhan, Noorway, Finland iyo Ruushka. Qaybta Iswiidhish, Sami-du waxay leeyihiin xuquuq gaar ah oo ku saabsan dhulka iyo kheyraadka dabiiciga ah. Xubnaha sameby (tuulada Sami) waxay xaq u leeyihiin inay ku shaqeeyaan renskötsel (xannaanaynta deerada), aagagga daaqa qaarkood.
Sami-du waxay doortaan baarlamaan gaar u ah, oo la yiraahdo Sametinget. Wuxuu matalaa Sami-da arrimaha luqadda, dhaqanka iyo aqoonsiga. Sametinget wuxuu bixiyaa talo, wuxuuna leeyahay hawlo qaarkood oo la mid ah kuwa hay'ad dawladeed.
Hbtqi iyo Takoorka
Xarfaha hbtqi waxay u taagan yihiin dadka jinsi-la-jaceyl ah, laba-jinsi-jaceyl ah, dadka trans ah, queer iyo intersex. Dadka isku jinsiga ah way is guursan karaan. Jinsi-la-jaceylnimadu way joogsatay inay dembi ka tahay Iswiidhan sannadkii 1944. Tan iyo 2003, lammaanayaasha jinsi-la-jaceylka ah waa xaq u leeyihiin inay carruur korsadaan, tan iyo 2009na waxay ku guursan karaan Svenska kyrkan (Kaniisadda Iswiidhan).
Diskrimineringsombudsmannen (DO) (u-dooda ka-hortagga takoorka) waa hay'ad dawladeed oo hubisa in diskrimineringslagen (sharciga ka-hortagga takoorka) la raaco. Sharcigu wuxuu mamnuucaa in shirkado iyo ururro ay dad takooraan. Ilaalintu waxay khuseysaa jinsiga, da'da, diinta ama caqiidada kale, isku-dhafka qowmiyadeed, iyo aqoonsiga jinsiga ama muujinta jinsiga. Waxay sidoo kale khuseysaa naafada iyo jihada galmada.
Dembi nacayb ah waa dembi lagu geystay qof, sababtoo ah uu ka tirsan yahay koox gaar ah. Qofka geysta dembi nacayb ah wuxuu helaa ciqaab ka adag.