Muddo 200 sano ah gudahood, dalka beeraha ahaa ee Iswiidhan wuxuu helay warshadaynta, dimuqraadiyadda iyo daryeelka bulshada.
Beeraha iyo warshadaha
200 sano ka hor, Iswiidhan waxay ahayd dal faqiir ah oo ku dhawaad dhammaan dadku ku noolaayeen beeraha. Intii lagu jiray qarnigii 1800-aadka, dadweynuhu waa laba-laabmay, isagoo ka bilaabmay ilaa 2.5 milyan, taasoo dhalatay cunto badan iyo daawooyin la hagaajiyay. Laakiin dad badan shaqo ma haysan, sidaas darteed intii u dhaxaysay 1850 iyo 1920, in ka badan 1 milyan oo Iswiidhish ah ayaa u guuray Mareykanka. Guurkan waxaa la yiraahdaa emigration (hijrada dibadda).
Isla mar ahaantaana, warshadaha ayaa koray. Tan waxaa la yiraahdaa industrialisering (warshadaynta). Bartamihii qarnigii 1800-aadka waxaa yimid warshadihii waaweynaa ee ugu horreeyay: warshadaha alwaaxda iyo warshadaha birta. Guurka reer miyiga ee loo raro shaqooyinka magaalooyinka waxaa la yiraahdaa urbanisering (magaalaynta).
Jidka xagga dimuqraadiyadda
Muddo dheer, boqorku awoodda wuxuu la wadaagi jiray sharafta (adeln), kaniisadda, ganacsatada iyo beeraleyda. Sannadkii 1809, sharci aasaasi cusub ayaa yareeyay awoodda boqorka. Sannadkii 1865, dad badan ayaa xaq codbixineed helay, sharaftii iyo wadaaddadiina waxay lumiyeen awooddoodii hore. Laakiin rag lacag haysta oo keliya ayaa cod bixin karay, kuwa hodanka ugu weynina waxay lahaayeen dhowr cod.
Folkrörelse (dhaqdhaqaaqa dadweynaha) waa urur weyn oo ikhtiyaari ah. Kuwa ugu waaweynaa waxaa ka mid ahaa dhaqdhaqaaqa shaqaalaha, dhaqdhaqaaqa kaniisadaha xorta ah, dhaqdhaqaaqa haweenka iyo dhaqdhaqaaqa ka-fogaanshaha khamrida. Waxay dalbanayeen, kuwa kale, maalin shaqo oo 8 saacadood ah, xaq codbixineed iyo xorriyad diineed. Dhaqdhaqaaqa ka-fogaanshaha khamriga wuxuu rabay in dadku joojiyaan cabbitaanka khamriga.
Dhaqdhaqaaqyadu waxay ku shaqayn jireen si sharci ah, iyagoo isticmaalaya mudaaharaadyo, kulamo iyo maqaallo wargeys. Sannadkii 1909, ku dhawaad dhammaan ragga ayaa cod bixin karay. Dhaqdhaqaaqa haweenku wuu sii socday, sannadkii 1918na waxaa la gaadhay go'aanka allmän och lika rösträtt (xaq codbixineed guud oo siman). Doorashadii riksdagen (baarlamaanka) ee 1921, haweenku waxay markii ugu horreysay awood u yeesheen inay cod bixiyaan oo la doorto, Iswiidhanna waxay noqotay dimuqraadiyad.
Dagaallo iyo khilaafaad
Intii lagu jiray Dagaalkii Koowaad ee Adduunka (1914 ilaa 1918), Iswiidhan waxay dooratay dhexdhexaadnimo (neutralitet), wayna ka fogaatay dagaalka. Si kastaba, waxaa jirtay yaraan cunto, dadkuna waa mudaharaadeen. Tobannaankii sano ee 1920-yadii iyo 1930-yadii, dad badan ayaa helay koronto iyo guryo la hagaajiyay, laakiin dad badan weli waxay ku noolaayeen guryo ku cidhiidhsan oo aan lahayn musqul biyo leh.
Shaqola'aanta way sarreysay, istiraykyaduna (shaqo-joojinta) way caadi ahaayeen. Sannadkii 1931, dad badan ayaa lagu dilay Ådalen markii ciidammadu ku toogteen mudaaharaad. Sannadkii 1938, shaqo-bixiyeyaasha iyo fackförbund waxay saxiixdeen Saltsjöbadsavtalet (Heshiiska Saltsjöbaden). Taasi waxay noqotay aasaaska den svenska modellen (qaabka Iswiidhish): shaqo-bixiyeyaasha iyo ururrada shaqaalaha ayaa go'aamiya mushaharka iyo shuruudaha, ee ma aha siyaasiyiinta.
Folkhemmet iyo caddaalad-darrada
Sannadkii 1928, hoggaamiyihii Socialdemokraterna (Xisbiga Bulsho-dimuqraadiga), Per Albin Hansson, ayaa sharraxay fikradda folkhemmet (guriga dadweynaha). Bulshadu waxay noqon lahayd sida guri wanaagsan, halkaas oo qof kastaa dareemi lahaa ammaan iyo isku duubnaan.
Laakiin waxa la yiraahdo rasbiologi (cilmiga jinsiyadda) ayaa dadka u qaybiyay jinsiyado leh qiime kala duwan. Waxaa saameeyay samerka (dadka Sami), tornedalingarka (dadka Dooxada Torne), Yuhuudda iyo Romada. Romada iyo Yuhuuddu waxay ku adkaatay inay halkan yimaadaan, taas oo sabab u ah sharciyo gaar ah.
Dadka qaba xanuun dhimir ama naafanimo waxaa lagu qasbi jiray inay ku noolaadaan cusbitaallo ama guryo daryeel, mararka qaarna intii noloshooda oo dhan. Wakhtiyadii dambe uun ayay Iswiidhan siisay dadkaas saameeyay oo qaar xaq-celin, taas oo la macno ah inay aqoonsatay in si khaldan loola dhaqmay.
Dagaalkii Labaad ee Adduunka
Xitaa intii lagu jiray Dagaalkii Labaad ee Adduunka (1939 ilaa 1945), Iswiidhan way dhexdhexaad ahayd. Laakiin xaaladdu way adkaatay markii Midowga Soofiyeeti ay weerareen Finland iyo Jarmalka Naasiga ahaa uu qabsaday Denmark iyo Norway. Regeringen (xukuumaddu) waxay u oggolaatay askar Jarmal ah inay Iswiidhan u marto una gudubto Norway iyo Finland si dagaal looga fogaado.
Förintelsen (Xasuuqii Yuhuudda) waxay ahayd dilkii Naasiyiintu ku sameeyeen ku dhawaad 6 milyan oo Yuhuud ah. Iswiidhan waxay geliday Yuhuud aad u yar tobannaankii sano ee 1930-yadii iyo bilowgii dagaalka. Dambe siyaasaddii ayaa la beddelay, Iswiidhanna waxay bilowday inay caawiso Yuhuudda.
Dadka Denmark iyo Iswiidhan waxay caawiyeen ku dhawaad 7,000 oo Yuhuud Danish ah inay u carareen Iswiidhan. Diblumaasigii Raoul Wallenberg wuxuu Yuhuudda ka badbaadiyay xerooyinkii xabsiga adag isagoo isticmaalaya baasaboorro ilaalin oo Iswiidhish ah. Dhammaadkii dagaalka, Röda Korset (Iskutallaabta Cas) waxay kumanaan Yuhuud ah ka soo qaadeen xerooyinkii Jarmalka oo keeneen Iswiidhan, iyagoo isticmaalaya bas cadcad.
Rekordåren
Dagaalka ka dib, dhaqaaluhu si degdeg ah ayuu u koray, ku dhawaad dhammaan dadkuna shaqo bay heleen. Socialdemokraterna waxay inta badan si gaar ah u xukumeen 1945 ilaa 1976, xilligaas oo la yiraahdo rekordåren (sannadihii diiwaanka). Toddobaadka shaqadu wuxuu noqday 40 saacadood, shaqaaluhuna waxay heleen 5 toddobaad oo fasax mushahar leh, daryeelka bulshadana waa la balaadhiyay.
Dad badan ayaa halkan u yimid inay shaqeeyaan, tusaale ahaan Finland, Giriiga, Yugoslaafiya iyo Turkiga. Arbetskraftsinvandring-gan (soo-galootiga shaqaalaha) ayaa Iswiidhan ka dhigtay dal soo-galooti. Waxaa yaraaday guryaha, sidaas darteed tobannaankii sano ee 1960-yadii waxaa la bilaabay miljonprogrammet (barnaamijka milyan-guriga): 1 milyan oo guri, 10 sano gudahood.
Sinnaanta jinsiga ayaa kordhay, mushaharka haweenna wuxuu u dhowaaday kan ragga. Xarumo cusub oo daryeel carruur ah ayaa suurtageliyay in haweenka badani shaqeeyaan. Dhalinyaro badan ayaa mudaharaadeen tobannaankii sano ee 1960-yadii oo u dagaalamay nabad, deegaan iyo iskaashi. Du-reformen (dib-u-habaynta ereyga 'du') ayaa sababtay in dadku joojiyaan isticmaalka jagooyinka iyo erayga 'ni' (idinka). Telefishinku wuxuu yimid bilowgii tobannaankii sano ee 1960-yadii.
Iswiidhanka casriga ah
Laga soo bilaabo bartamihii tobannaankii sano ee 1970-yadii, Iswiidhan waxay ka gudubtay bulsho warshadeed una gudubtay bulsho macluumaad. Marka hore waxaa timid dhibaato dhaqaale: dalal kale ayaa alaab jaban soo saaray, warshadona way xidhmeen, shaqola'aantuna way kordhay. Sannadkii 1976, Socialdemokraterna waxay lumiyeen xukunka, tan iyo markaasna xukuumadihii way is beddelayeen.
Waxbarashadu way sii muhiim noqotay, jaamacadaha iyo machadyada sarena way korreen. Tignoolajiyaddu si degdeg ah ayay u beddelantay, sidaas darteed dadku waxay u baahnaayeen inay wax cusub bartaan noloshooda oo dhan: livslångt lärande (waxbarasho nolol-dherer ah). Tobannaankii sano ee 1990-yadii, qaxooti badan ayaa yimid oo ka soo cararay dagaal iyo dalal aan dimuqraadiyad lahayn. Bulshadu way sii kala qaybsantay, nacaybka soo-galootigana wuu kordhay, sidaas darteed integration (isdhexgalku) muhiim buu noqday.
Laga soo bilaabo tobannaankii sano ee 1980-yadii, xuquuqda qof kastaa way sii muhiimaad kordhay, tusaale ahaan valfrihet (xorriyadda doorashada): inuu qofku doorto dugsiga iyo daryeelka caafimaad. Carruurta iyo laga-tirada ayaa helay xuquuq ka xoog badan. Sharciyo badan ayaa mamnuucay takoorka. Xitaa dadka jinsi-labaad iyo dadka kale ee hbtqi (LGBTQI) ah ayaa in ka badan loo aqbalay. Laga soo bilaabo tobannaankii sano ee 1990-yadii waxaa timid kacaanka dijitaalka ah: kombiyuutarrada, internetka, moobilada iyo AI (sirdoonka macmalka ah).