Cutubkani wuxuu sharraxayaa waxa dimuqraadiyadu tahay, xuquuqaha aad leedahay, iyo sida aad wax u saameyn karto. Waxaad sidoo kale ka akhrin doontaa khatarraha haleeya dimuqraadiyadda.
Muxuu Yahay Dimuqraadiyadda?
Dimuqraadiyad waa eray Giriig ah oo macnihiisu yahay dadku ha xukumo. Sidaas awgeed, awoodda waxay ka timaadaa dadweynaha. Muwaadin kasta waa inuu awood u yeesho inuu saameeyo go'aannada.
Doorashooyinka, dadweynuhu waxay doortaan cidda xukumi doonta. Tan waxaa loo yaqaan dimuqraadiyad matalaad ah. Dadweynuhu waa inay haystaan ikhtiyaaro siyaasadeed oo kala duwan oo ay ka dooran karaan. Waa in sidoo kale suurtogal ah in la beddelo kuwa awoodda haya.
Doorasho Xor ah
Doorashooyinka dimuqraadiyadda dhexdeeda waa inay noqdaan kuwo xor ah oo caddaalad ah. Doorasho xor ah, qofka codeyn kara wuxuu leeyahay hal cod, sida qof kasta oo kale. Qof kastaa waa inuu ku hadli karo aragtidiisa isagoon la hanjabin ama lagu qasbin. Waa in sidoo kale dhowr xisbi ay ka qaybqaataan doorashada.
Codeyntaadu waa mid qarsoodi ah. Marnaba uma baahnid inaad sheegto qofka aad u codeysay. Qofka aan rabin inuu codeeyo, ma qasban inuu sameeyo.
Xorriyadda Hadalka iyo Sugnaanta Sharciga
Waxaad isku dayi kartaa inaad qanceyso dad kale, taasoo la macno ah inaad ka dhigto inay kula raacsan yihiin arrimaha siyaasadda. Xaq isku mid ah ayaa u dhaqmaya kooxaha iyo xisbiyada. Waxaad sidoo kale haysataa yttrandefrihet (xorriyadda hadalka): waxaad xor u tahay inaad si xor ah uga hadasho oo uga qorto aragtidaada.
Iswiidhan gudaheeda, sharciyo isku mid ah ayaa dadka oo dhan u dhaqma, taasna aad ayey muhiim ugu tahay dimuqraadiyadda. Sharcigu waa inuu si siman ula dhaqmo dadka oo dhan. Maxkamadu qof kuma xukunto illaa uu helo dacwad caddaalad ah. Ereyga loo isticmaalo tan waa rättssäkerhet (sugnaanta sharciga). Dal uu sharcigu dadka oo dhan u dhaqmo oo xuquuqda dhammaan ilaaliyo waxaa loo yaqaan rättsstat (dawlad sharci ku dhisan).
Dimuqraadiyad Xoog leh
Dimuqraadiyadu waxay shaqaysaa oo kaliya haddii qof kastaa mas'uuliyad qaato. Waxbarashada Iswiidhan waxay aasaas u leedahay qiyam dimuqraadi ah. Qiyamku waa fikrado ku saabsan waxa sax ah oo muhiim ah. Carruurta dugsiga hoose, tusaale ahaan, waxay bartaan xuquuqda ay leeyihiin iyo sida bulshadu u shaqeyso. Waxay sidoo kale ogaadaan sida ay muhiim u tahay in bulshada laga qaybgalo oo la codeeyo.
Sida dad badani u codeeyaan oo firfircoon u noqdaan, ayaa dimuqraadiyaddu u sii xoogaysataa. Aqoonta arrimaha bulshada ayaa sidoo kale ka dhigta mid xoog badan.
Sidaad U Saameyn Karto
Waxaa jira habab badan oo lagu saameyn karo, sida in doorashada lagu codeeyo. Waxaad ku biiri kartaa xisbi ama ururka danaha gaarka ah. Ururka danaha gaarka ahi wuxuu u shaqeeyaa koox ama arrin gaar ah. Ama waxaad samayn kartaa urur aad naftaada abuurto. Xaqa lagu abuurto ururrada oo lagu biiro waxaa loo yaqaan föreningsfrihet (xorriyadda ururinta).
Waxaad la xiriiri kartaa siyaasiyiinta. Waxaad sidoo kale samayn kartaa mudaaharaad, taas oo ah inaad dad kale la baxdo wadada si aad u muujiso ra'yigiinna. Xaqa taas la sameeyo waxaa loo yaqaan demonstrationsfrihet (xorriyadda mudaaharaadka). Hab kale waa in la bilaabo ururinta saxiixyada ama la saxiixo mid horeyba loo bilaabay. Halkaas dad badan ayaa magacooda ku saxiixa si ay u taageeraan dalab gaar ah.
Waxaad sidoo kale kala hadli kartaa siyaasadda dadka aad taqaanno. Waxaad la xiriiri kartaa saxaafiyiinta, ama naftaada ku qori kartaa maqaal doodeed oo warbaahinta ah. Maqaal doodeed waa qoraal aad ku sharraxdo ra'yigaaga. Shaqada waxaad ka saameyn kartaa, oo ay ku jirto in laga saameeyo fackförening (ururka shaqaalaha) ee shaqaalaha. Waxaad sidoo kale u sheegi kartaa kommunkaaga (degmadaada) waxa aad qabto, oo aad soo bandhigi kartaa soo jeedinno.
Khataraha Haleeya Dimuqraadiyadda
Mid ka mid ah dhibaatooyinka dimuqraadiyadda waa valdeltagande (ka qaybgal doorasho) oo hooseeya, taas oo macnaheedu yahay dad yar ayaa codeeya. Markaas dadku way ku adkaan kartaa inay saameeyaan go'aannada maalinlaha ahaan u xukuma noloshooda. Sabab keen kara waa kalsooni hooseysa, taas oo ah in aan la aaminin siyaasiyiinta. Ama dadku waxay u maleeyaan in codkoodu waxba ka tarayn doonin. Marka dad yari codeeyaan, farqiga u dhexeeya kooxaha bulshada ayaa sidoo kale kordhi kara.
Khatar kale waa desinformation (warxumo), taas oo ah macluumaad been ah oo qof si ula kac ah u faafiyo. Waxay ku faafaan tusaale ahaan warbaahinta bulshada, halkaas oo nacaybna lagu faafiyo. Ujeedku waa in bulshada khilaafaad ka dhex abuurmo.
Qofka ka hadla arrimaha bulshadu wuxuu heli karaa hanjabaad. Tan waxaa ku jira tusaale ahaan siyaasiyiinta iyo saxaafiyiinta. Hanjabaaddu waxay ka cabsiin kartaa doodda dimuqraadiga ah. Dimuqraadiyad si wanaagsan u shaqeysaa waxay u baahan tahay in dad badani saameeyaan. Macluumaadku waa inuu run ahaado, bulshaduna waa inay ilaalisaa dhammaan kuwa ka qaybqaata doodda.
Kala-soocidda iyo Isdhexgalka
Segregation (kala-soocid) waxay ka mid tahay marka kooxo kala duwan oo dad ahi ay si gooni ah u noolaadaan. Kooxuhu waxay yeelan karaan dakhli kala duwan ama asal-hidde kala duwan, taas oo ah inay ka soo jeedaan qolooyin kala duwan. Integration (isdhexgal) waa marka dadku ay dhow u noolaadaan midba midka kale, inkastoo asalkooda iyo dhaqaalahoodu kala duwan yihiin. Waxay sidoo kale dareemaan inay qayb ka yihiin bulshada.
Segregation waxay sabab u noqon kartaa in adeegyada bulshada iyo dhaqanku ay dadka qaar ka fudud yihiin, dadka kalena ka adag yihiin. Waxaa sidoo kale jiri kara aagag ay dadku ku dareemaan aan ammaan ahayn. Qaar baa xiriir aad u yar la yeesha dadka kale ee bulshada. Markaas waxay yeelan karaan kalsooni yar oo ku aaddan hay'adaha dawliga ah, waxayna si yar uga qaybqaataan siyaasadda. Sidaas darteed, segregation waxay dimuqraadiyadda ka dhigi kartaa mid daciif ah.
Siyaasiyiintu waxay caadi ahaan bixiyaan soo jeedin ku aaddan yaraynta segregation iyo fududaynta integration. Tusaale mid ka mid ah waa waxbarashada luqadda. Soo jeedin kale waa in isku aag lagu dhiso guryo nooc kala duwan.