Halkan waxaad ka akhrin doontaa doorka ay warbaahintu ka ciyaarto Iswiidhan iyo sababta ay xor u ahaan tahay. Waxaad sidoo kale ogaan doontaa sida warbaahintu lacagta u hesho iyo sida aad macluumaadka u xaqiijin karto.
Warbaahin Xor ah
Warbaahintu waxay ka mid tahay tusaale ahaan raadiyaha, telefishinka, filimada iyo wargeysyada, laakiin sidoo kale internetka iyo warbaahinta bulshada. Warbaahinta ayaynu ku helnaa wararka, aqoonta iyo macluumaadka. Waxa aynu ogaano ayaa nala saameeya dhammaanteen.
Warbaahin xor ah waa qayb ka mid ah dimuqraadiyadda Iswiidhan. Qof kastaa wuxuu xaq u leeyahay inuu sheego waxa uu ka fikirayo oo uu faafiyo aragtidiisa. Xaqaas waxaa lagu ilaaliyaa 2 grundlag: tryckfrihetsförordningen (sharciga xorriyadda saxaafadda) iyo yttrandefrihetsgrundlagen (sharciga aasaasiga ah ee xorriyadda hadalka). Dawladdu ma go'aamin karto waxa warbaahintu sheegto, mana jirto censur (kormeer xayiraad ah). Censur macnaheedu waa in dawladdu kormeerto oo joojiso waxa warbaahintu rabto inay faafiso.
Warbaahintu waxay leedahay hawlo badan. Waxay noo sheegaan waxa dhacaya. Warbaahinta dhexdeeda, waxaa sidoo kale lagu doodi karaa, taas oo ah in si xor ah looga hadlo arrimaha bulshada. Intaa waxaa dheer, warbaahintu waxay na siisaa madadaalo iyo xiisemo.
Kormeerida Awoodda
Hawl muhiim ah oo saxaafiyiintu leeyihiin waa kormeerida awoodda. Kormeerid macnaheedu waa in si taxaddar leh wax loo baaro. Waxay baaraan waxa ay samaynayaan siyaasiyiinta iyo dadka kale ee awoodda leh.
Saxaafiyiintu waxay caawimo ka helaan offentlighetsprincipen (mabda'a furfurnaanta). Mabda'ku wuxuu khuseeyaa waraaqaha guud ee hay'adaha dawliga ah, taas oo ah dukumeenti nooc kala duwan. Waa kuwo furan. Taasi waxay ka dhigan tahay in qof kastaa akhrin karo, ee ayan ahayn saxaafiyiinta oo keliya. Waraaqo qaar si kastaba way qarsoodi yihiin, markaasna waxaa khuseeya sekretess (sirtoobid).
Saxaafi ayaa tusaale ahaan codsan kara inuu akhriyo iimaylo ka yimid hay'ad dawladeed. Markaas saxaafigu wuu arki karaa sida go'aan loo gaaray.
Taageerada iyo Ilaalinta Ilaha Warka
Waa inay jiraan warbaahin wararo oo badan oo kala duwan, ee ayan ahayn kuwo yar oo kaliya. Tan waxaa loo yaqaan mångfald (kala duwanaansho). Sidaas darteed, wargeysyada maalinlaha ah iyo warbaahinta wararka kale waxay lacag ka heli karaan dawladda.
Qof kastaa wuxuu xaq u leeyahay inuu macluumaad siiyo wargeys ama raadiyaha iyo telefishinka. Caadi ahaan taas laguma ciqaabo. Xaqaas waxaa loo yaqaan meddelarfrihet (xorriyadda macluumaad-bixinta). Qofka macluumaadka bixiyaa waa il-warran. Il-warranku wuu qarsoon karaa, taas oo ah inuu magaciisa qariyo.
Mas'uuliyadda Waxa Lagu Daabaco
Wargeysyada iyo raadiyaha iyo telefishinka, waxaa jira ansvarig utgivare (daabacaha mas'uulka ah). Qofkaasi sida sharcigu qabo wuxuu mas'uul ka yahay wax kasta oo la daabaco. Daabacuhu waa inuu hubiyaa inaan waxba ku jirin ka soo horjeeda sharciyada caayidda iyo dhibaatada. Förtal (caayid) macnaheedu waa in la faafiyo warar dadka kale u horseedi kara inay qof quudhsadaan.
Saxaafiyiintu waa inay hubsadaan in waxa ay sheegayaan run yahay. Waa inay isku barbardhigaan dhowr il-warran oo midba midka kale ka madax-bannaan. Intaa waxaa dheer, waa inay ogaadaan in ilaha lagu kalsoonaan karo iyo in kale.
Warbaahinta Ganacsiga
Iswiidhan waxaad ka dooran kartaa wargeysyo iyo joornaalo aad u badan. Warbaahin qaarkood waxaa loo yaqaan kommersiella medier (warbaahin ganacsi ah). Waxay lacag ka helaan xayaysiisyada ama macaamiisha bixiya. Kanaallo raadiye iyo telefishin oo badan waa kuwo ganacsi ah, waxayna xayaysiis ka iibiyaan shirkadaha. Kanaallo telefishin qaarkood, waxaad kaliya daawan kartaa haddii aad bixiso.
Badanaa waa shirkado gaar loo leeyahay kuwo maamula warbaahinta xayaysiiska leh. Tan waxaa ka mid ah wargeysyada maalinlaha ah iyo kuwa fiidnimada. Qaar waa kuwo maxalli ah, kuwo kalena waxay ku jiraan Iswiidhan oo dhan. Wargeys qaarkood waad ka rukhsad qaadan kartaa, taas oo ah inaad lacag bixiso si joogto ah aad ugu hesho. Wargeys kale waxaad iibsan kartaa maalin kasta adigoon rukhsad qaadan.
Hadda waxaad akhrisan kartaa inta badan wargeysyada internetka sidoo kale. Halkaas wararka waxaa la daabacaa dhowr jeer maalintii.
Public Service (Adeegga Dadweynaha)
Sveriges Television (SVT), Sveriges Radio (SR) iyo Utbildningsradion (UR) waxay leeyihiin hawl gaar ah. Saddexda shirkadood wadajir ahaan waxaa loo yaqaan public service (adeegga dadweynaha). Barnaamijyada la bixiyo waa inay ballaaran yihiin. Halkaas waxaa laga helaa wax kasta, laga bilaabo wararka iyo ciyaaraha ilaa madadaalada iyo dhaqanka.
Midna siyaasiyiinta midna kooxaha kale kama go'aamin karaan shirkadahan. Sidaas darteed waa inay yihiin kuwo madax-bannaan. Waa inay sidoo kale dhex-dhexaad yihiin oon dhinac u eexan. Aragtiyo kala duwan waa in la maqlo marka ay ka hadlayaan bulshada.
Xayaysiis kama ogola kanaalladooda. Lacagtoodu waxay halkii ka timaadaa avgift (khidmad-bixin) lagu bixiyo canshuurta. Fikradu waa in qof kastaa helo macluumaad saxda ah oo xaqiiq ku dhisan. Saklig (saxda ah) macnaheedu waa mid xaqiiqo ku dhisan. Waxba kuma jirto meesha dalka aad ku noolba tahay ama sida aad u hodan tahay.
Warbaahinta Bulshada iyo Naqdinta Ilaha
Warbaahinta bulshada iyo internetka, qof kastaa wuxuu soo dhigi karaa qoraallo, sawirro iyo filimyo. Cidna sida wargeysyada, raadiyaha iyo telefishinka ugama kormeerto.
Buugaag, wargeysyo, telefishin, raadiye, bogag internet iyo warbaahin bulsho waa tusaalayaal ilo-warran. Laakiin qaar ka mid ah waxa la daabaco waa qaldan. Macluumaad been ah ayaa dad badan ku faafi kara waqti gaaban. Markaas waxay saameyn kartaa waxa dadku fikirayaan.
Sidaas darteed, waxaa loo baahan yahay källkritik (naqdinta ilaha). Taasi waxay ka dhigan tahay inaadan wax kasta si toos ah u rumaysan. Waxaad weydiisaa su'aalo, waxaadna hubisaa in macluumaadku sax yahay. Tani waxay khuseysaa wax kasta oo aad akhrisatid, aragto oo maqashid.