Cutubkan wuxuu tusayaa sida daryeelka bulshada (välfärd) ee Iswiidhan u shaqeeyo. Waxaad ogaan doontaa sida loo bixiyo iyo waxa ay mas'uul ka yihiin staten (dawladda), regionerna (gobollada) iyo kommunerna (degmooyinka).
Muxuu yahay daryeelka bulshada?
Iswiidhan waa nidaam daryeel bulsho leh. Qof kasta oo halkan degan waa inuu lahaadaa ammaan aasaasi ah, xagga dhaqaalaha iyo bulshadaba. Dhammaan waa inay heli karaan daryeel caafimaad iyo waxbarasho. Qofka xanuunsada ama shaqadiisa lumiya waa inuu heli karaa lacag uu ku noolaado.
Staten, regionerna iyo kommunerna oo dhammaantood waxaa loo yaqaan qaybta dawladda (offentlig sektor). Si ay daryeel wanaagsan u siiyaan waxay u baahan yihiin lacag ku filan. Canshuurtu waxay qayb weyn ka tahay lacagtaas. Canshuurta ayaynu ku wada bixinnaa tusaale ahaan waddooyinka, dugsiyada iyo daryeelka caafimaadka.
Sida canshuurtu u shaqeyso
Dadka shaqeeya iyo shirkaduhuba canshuur bay bixiyaan. Shaqooyin badan iyo ganacsi badan sidaas darteed waxay keenaan lacag badan oo loo diro daryeelka bulshada. Shirkadaha gaarka loo leeyahay sidoo kale waxay maamuli karaan qaybo ka mid ah daryeelka. Lacagtu si kastaba ha ahaatee waxay ka timaaddaa canshuurta.
Qofka shaqaalaha ah wuxuu bixiyaa inkomstskatt (canshuurta dakhliga). Canshuurta waxaa laga jaraa mushaharka, waxayna u tagtaa staten, regionen iyo kommunen. Qofka iibsada alaabta iyo adeegyada wuxuu sidoo kale bixiyaa moms (canshuurta qiimaha dheeraadka ah).
Qofka shaqaalo haysta wuxuu sidoo kale bixiyaa arbetsgivaravgifter (canshuur shaqo-bixiye). Waa lacag dheeri ah oo dawladda loo bixiyo, mushaharka sokadiis. Dawladdu lacagtaas waxay ugu isticmaalaa, kuwa kale, hawlgabka iyo caymiska caafimaadka.
Waxan ayaa staten bixisa
Staten waxay bixisaa pension (hawlgab), oo ah lacagta loo siiyo qofka gaboobay oo shaqada ka fadhiista. Hawlgabka dawladdu bixiso waxaa la yiraahdaa allmän pension (hawlgabka guud). Staten waxay sidoo kale bixisaa caymiska caafimaadka. Waxay bixin kartaa sjukpenning (lacagta xanuunka) haddii qof aad u xanuunsan yahay oo shaqayn kari waayo.
Staten waxay sidoo kale bixisaa föräldraförsäkringen (caymiska waalidnimada), arbetslöshetsförsäkringen (caymiska shaqola'aanta), studiestöd (taageerada waxbarashada) iyo barnbidrag (kaalmada carruurta). Föräldraförsäkringen waxay bixisaa föräldrapenning (lacagta waalidnimada) marka qofku guriga la joogo ilmihiisa. Arbetslöshetsförsäkringen waxay lacag siin kartaa qofka shaqola'aada. Studiestöd, tusaale ahaan studiemedel (deeq-waxbarasho), waa lacag loo siiyo qofka wax barta. Qoysaska waxay helaan barnbidrag carruurtooda.
Xitaa waxbarashada sare iyo cilmi-baarista jaamacadaha iyo machadyada sare waxaa bixiya dawladda. Waxbarashada sare waa wax-barasho ka dambeysa dugsiga sare.
Regionerna iyo daryeelka caafimaadka
Iswiidhan waxaa loo qaybiyay 21 region. Dadka deggan region kasta waxay canshuur u bixiyaan gobolka. Regionerna waa inay xaqiijiyaan in qof kastaa helo daryeel caafimaad. Waxay maamulaan cusbitaallada iyo xarumaha caafimaadka, waxayna bixiyaan kharashkooda.
Inta badan ee daryeelka waxaa maamula qaybta dawladda, gobollada laftooda. Qayb yar waxaa maamula vårdgivare (bixiyeyaal daryeel) oo gaar loo leeyahay. Daryeelkaasna waxaa lagu bixiyaa lacagta canshuurta.
Primärvård (daryeelka aasaasiga ah) waa daryeelka qofku badanaa marka hore raadsado, tusaale ahaan xarunta caafimaadka. Waxaa sidoo kale primärvård ka mid ah mödravårdscentraler (xarumaha daryeelka haweenka uurka leh) iyo barnavårdscentraler (xarumaha daryeelka carruurta yaryar). Qalliinnada iyo daaweynta kale ee horumarsan waxaa lagu sameeyaa cusbitaallada, tusaale ahaan cusbitaallada degdegga ah, cusbitaallada gobolka iyo cusbitaallada jaamacadaha. Regionerna waxay sidoo kale bixiyaan daryeel dhimirka (marka jirto xanuun dhimir), rehabilitering (tababar ka dib xanuun ama dhaawac) iyo daryeel ilkaha.
Mas'uuliyadda kommunen
Kommun kasta ayaa go'aamisa heerka canshuurta degmadeeda. Kommunen sidoo kale ayaa doorata sida lacagta loo isticmaali doono. Dugsiyada iyo waxbarashadu waa mas'uuliyad ay leedahay kommunen. Dadka waaweyn iyo bukaanka u baahan taageero maalinlaheed sidoo kale waa inay ka helaan caawimaad kommunen.
Kommunen waxay mas'uul ka tahay barnomsorg (daryeelka carruurta): förskola (xanaanada) carruurta yaryar iyo fritidshem (xarumaha waqtiga xorta ah) ee carruurta dugsiga ka hor iyo ka dib. Grundskolan (dugsiga hoose) waa carruurta 6 ilaa 16 jir, waxaana laga helaa dhammaan kommunerna. Kommunerna waxay sidoo kale leeyihiin dugsiyo sare iyo komvux (waxbarashada dadka waaweyn ee degmada).
Dad waaweyn oo badan waxay u baahan yihiin caawimaad nadaafad, karin cunto, dhar-dhaqid, iibsiga iyo daryeelka nadaafaddooda gaarka ah. Taageerada kommunen ee waayeelka waxaa la yiraahdaa äldreomsorg (daryeelka waayeelka). Sharciga ayaa ku waajibinaya kommunen inay bixiso. Daryeelka iyo adeegga guriga ku bixiya ayaa dad waaweyn badani ku sii nooli karaan guryahooda. Qofka aan guriga ku sii nooli karin waxaa jira äldreboenden (guryaha daryeelka waayeelka).
Socialtjänsten
Dhammaan kommunerna waxay leeyihiin socialtjänst (adeegga bulshada). Waa inay siisaa taageero iyo ilaalin dadka u baahan. Qofku wuxuu heli karaa tusaale ahaan talo, daryeel, adeeg, lacag ama caawimaad kale.
Socialtjänsten waxay caawin kartaa qoysaska lacag yar haysta. Waxay sidoo kale caawin kartaa dadka guri la'aan ah. Taageero ayaa sidoo kale jirta xaaladaha xad-gudubka, tusaale ahaan khamriga ama daroogada. Sidoo kale waxay khuseysaa qofka la hanjabo ama loo geysto rabshad, tusaale ahaan rabshad ka dhacda xiriirrada dhow (lammaanaha ama qof qoyska ka tirsan).
Dadka naafada ah waxay sidoo kale ka heli karaan taageero socialtjänsten. Naafanimo waxay macnaheedu noqon kartaa in qofku dhib ku qabo arag, maqal, dhaqdhaqaaq ama wax-barasho. Intaa waxaa dheer, qofku wuxuu heli karaa talo iyo caawimaad si uu u bilaabo shaqo ama waxbarasho.
Yaa maxay qabtaa?
Mas'uuliyadda daryeelka bulshada waxay u qaybsan tahay staten, regionerna iyo kommunerna. Staten waxay bixisaa tusaale ahaan hawlgabka iyo barnbidrag. Regionerna waxay mas'uul ka yihiin daryeelka caafimaadka. Kommunerna waxay maamulaan kuwa kale, dugsiyada, äldreomsorg iyo socialtjänsten. Ujeeddadu waa in qof kastaa dareemo ammaan, si kastoo da'diisu ahaato ama xaaladdiisa nolosheedu tahay.