ئەم بەشە ڕوونی دەکاتەوە کە ژیانی کار لە سوید چۆن دەڕوات و کێ نرخی مووچەکان دیاری دەکات. هەروەها باس لە باج، a-kassa (سندوقی بیمەی بێکاری)، پاشەکەوتکردن، قەرز و قەرزاری دەکات.
بەشی گشتی و بەشی تایبەت
بازاڕی کار پێکهاتووە لە 2 بەش، واتە 2 پارچە: بەشی گشتی و بەشی تایبەت. لە بەشی گشتیدا، کارفەرما بریتییە لە staten (دەوڵەت)، region (هەرێم) یان kommun (شارەوانی)، و کارەکە بە پارەی باج دەدرێت. بۆ نموونە لەوێ مامۆستا، پۆلیس، ئاگرکوژێنەوە، چاودێری منداڵان و کارمەندانی تەندروستی کار دەکەن. نزیکەی 30 لەسەد لەوانەی کاریان هەیە لە بەشی گشتیدا کار دەکەن.
بەشی تایبەت کۆمپانیایە کە خاوەنی تایبەتیان هەیە، بۆ نموونە دوکان، چێشتخانە، فابریکا و کۆمپانیای بیناسازی. هەروەها دەکرێ کۆمپانیای بواری یاسا و دادپەروەری، ئابووری و گواستنەوەش بێت. نزیکەی 70 لەسەد لەوانەی کاریان هەیە لەم بەشەدا کار دەکەن.
ئەوەی چ کارێک بەردەستە بەندە بە شوێنی نیشتەجێبوونەوە. شارە گەورەکان چەندین جۆر کۆمپانیایان هەیە، بۆ نموونە لە بواری بازرگانی و خزمەتگوزاری. شوێنە بچووکەکان زۆرجار پیشەسازییان هەیە، بۆ نموونە کارگەی پۆڵا، کارگەی کاغەز و فابریکای دیکە. ئەمانە نزیکن لە سەرچاوە سروشتییەکان کە پێویستیانە، واتە ئەو شتانەی سروشت پێیان دەبەخشێت.
لایەنەکانی بازاڕی کار
ئەو کەسەی کەسێکی دیکە دامەزرێنێت و مووچەی دەداتێ، پێی دەوترێ کارفەرما. ئەو کەسەی دامەزراوە، پێی دەوترێ فەرمانبەر. هەردوو لایەن ڕێکخراوی خۆیان هەیە، کە پێیان دەوترێ لایەنەکانی بازاڕی کار.
ڕێکخراوی کارفەرمایان ڕێکخراوێکە بۆ کارفەرماکان. بۆ کۆمپانیا تایبەتەکان، Svenskt Näringsliv (کۆنفیدراسیۆنی کارفەرمایانی سویدی) گەورەترینیانە. بۆ شوێنە کارە گشتییەکان، Arbetsgivarverket (دەزگای کارفەرمایەتیی دەوڵەت) و Sveriges Kommuner och Regioner (کۆمەڵەی شارەوانی و هەرێمەکانی سوید، بە کورتی SKR) گەورەترینیانن.
لە لایەنی فەرمانبەرانەوە، سەندیکا کرێکارییەکان هەن. زۆربەیان لە ناو ڕێکخراوە ناوەندییە سەندیکاییەکاندا کۆبوونەتەوە. گەورەترینیان بریتین لە Landsorganisationen i Sverige (ڕێکخراوی نیشتمانیی کرێکارانی سوید، بە کورتی LO)، Tjänstemännens centralorganisation (ڕێکخراوی ناوەندیی فەرمانبەران، بە کورتی TCO) و Saco (ڕێکخراوی ناوەندیی خوێندەوارانی سویدی). ئاکادیمی ئەو کەسەیە کە لە زانکۆ یان پەیمانگای بالا خوێندوویەتی.
سەندیکا و ڕێکەوتننامەی کۆلێکتیڤ
کەسی فەرمانبەر دەتوانێت ببێتە ئەندامی سەندیکایەک. سەندیکا و کارفەرما دەربارەی مووچەکان دانوستان دەکەن، واتە گفتوگۆ دەکەن بۆ ئەوەی بگەنە ڕێکەوتن. سەندیکاش دەتوانێت پشتگیریی ئەندامێک بکات کە لە کاردا تووشی کێشە دەبێت.
دوای دانوستانەکان، لایەنەکان واژووی ڕێکەوتننامەیەکی کۆلێکتیڤ دەکەن. ڕێکەوتننامەکە سەبارەت بە مووچە و مەرجەکانی کارە، واتە ئەوەی لە شوێنی کاردا جێبەجێ دەبێت. ئەگەر شوێنێکی کار ڕێکەوتننامەی کۆلێکتیڤی هەبێت، ئەوا بۆ هەموو ئەوانەی لەوێ کار دەکەن جێبەجێ دەبێت. ئەمە تەنانەت ئەو کەسەش دەگرێتەوە کە ئەندامی سەندیکا نییە.
لە سویددا staten نییە نرخی مووچەکان دیاری دەکات. بەڵکو خودی لایەنەکان لە ڕێگەی دانوستانەوە ئەمە دەکەن. ئەم شێوازە زۆرجار پێی دەوترێ den svenska modellen (مۆدێلی سویدی).
یاسا، کۆمەک و باج
فەرمانبەران مافێکیان هەیە کە یاساکان پارێزگاری لێ دەکەن. هەندێک یاسا سەبارەت بە کاتژمێرەکانی کارە. بەپێی arbetsmiljölagen (یاسای ژینگەی کار)، شوێنی کار دەبێت پارێزراو بێت. ڕێساکانی پشوو، واتە مۆڵەت لە کار، لە semesterlagen (یاسای پشوو) دا هەن.
سەرباری مووچە، کارفەرما کۆمەکێکی کارفەرمایەتی بۆ staten دەدات. ئەم پارەیە بۆ مووچەی خانەنشینیی فەرمانبەران و بیمەی نەخۆشییان دەچێت.
ئەوەی کار دەکات، دەبێت باجی داهات، واتە باج بۆ سەر مووچەکە، بدات. ئەوەی زیاتر بەدەست دەهێنێت زیاتر باج دەدات. کارکردن بەبێ دانی باج پێی دەوترێ کاری ڕەش و ئەمە دژی یاسایە. هەموو ئەوانەی داهاتیان هەیە دەبێت ساڵانە ئیقرار بدەن، واتە بە Skatteverket (دەزگای باج) نیشان بدەن چەندیان بەدەست هێناوە.
ئەگەر کەسێک بێکار بێتەوە
ئەوەی بێکار دەبێتەوە دەتوانێت پارە لە بیمەی بێکاری وەربگرێت. پارەکە لەلایەن a-kassaیەکەوە دەدرێت. a-kassaکان کۆمەڵەی ئابوورین.
یەکێک لە مەرجەکان ئەوەیە کە کەس لە ماوەیەکی دیاریکراودا بەشی پێویستی لە کارەکەی بەدەست هێنابێت. لە 1ی ئۆکتۆبەری 2025ەوە، داهاتەکە ژمێردەکرێت، نەک ژمارەی کاتژمێرەکانی کارکردن. مەرجێکی دیکەش ئەوەیە کە کەس بە چالاکی بەدوای کاردا بگەڕێت. پارەکە لە staten و لە کۆمەکی ئەندامانەوە دێت.
ئابووریی کەسی
ئابووریی کەسی مانای پارەی تایبەتی کەسێکە. داهات ئەو پارەیەیە کە کەس وەری دەگرێت، بۆ نموونە مووچە یان یارمەتی. خەرجی ئەو شتانەیە کە کەس پارەی بۆ دەدات، بۆ نموونە خانوو، خواردن و جل و بەرگ.
لە زۆربەی وڵاتانی دیکەدا، مووچەکان لە سوید کەمترن. مووچە کاریگەری پیشە، خوێندن، ئەزموون و بواری کار لەسەرە. لە ڕێگەی بیمە کۆمەڵایەتییەکانیشەوە دەکرێ کەس پارە لە staten وەربگرێت. نموونەکانی بریتین لە مووچەی خانەنشینی، sjukpenning (پارەی نەخۆشی) و barnbidrag (بەخشینی منداڵ). sjukpenning بەو کەسە دەدرێت کە زۆر نەخۆشە و ناتوانێت کار بکات.
ئەوەی دەیەوێت پاشەکەوت بکات، دەتوانێت پارەی لە هەژمارێکی بانکیدا هەبێت. فۆند و پشکی کۆمپانیا شێوازی دیکەی پاشەکەوتکردنن. پشک بەشێکی بچووکی کۆمپانیایەکە. لە فۆندێکدا، زۆر کەس پێکەوە پاشەکەوت دەکەن.
قەرز و قەرزاری
کاتێک کەس خانوو یان ئۆتۆمبێل دەکڕێت، زۆرجار پارە لە بانک قەرز دەکات. لە چەندین شوێنی سویددا، خانووەکان لە دوایین چەند دەیەدا زۆر گرانتر بوونەتەوە. لەبەر ئەوە زۆر کەس قەرزێکی گەورەی خانوویان هەیە، واتە قەرزێک بۆ خانوو.
زۆر کەس بە کارتی کرێدیت کڕین دەکەن، واتە بە قەرز: کاڵاکە ئێستا وەردەگیرێت و پارەکەی دواتر دەدرێتەوە. ئەوەی بە قەرز کڕین دەکات زۆرجار دەبێت سوویەکی بەرز بدات، واتە تێچوونێکی زیادە بۆ سەر قەرزەکە.
staten دەزگایەکی هەیە کە کار دەکات بۆ ئەوەی قەرزەکان بدرێنەوە. ناوی Kronofogdemyndigheten (دەزگای بەدواداچوونی قەرز)ە و زۆرجار بە کورتی پێی دەوترێ Kronofogden. ئەوەی قەرزی زۆری هەبێت، دەتوانێت یارمەتی لە Kronofogden وەربگرێت بۆ ڕێکخستنی ئابووریی خۆی. ئەم یارمەتییە پێی دەوترێ skuldsanering (چاکسازیی قەرز).