لێرەدا دەربارەی مافی مرۆڤ دەخوێنیتەوە و لەوەی سوید چۆن ئافرەتان، منداڵان و کەمینەکان لە توندوتیژی و جیاکاری دەپارێزێت.
ماف بۆ هەمووان
بیرۆکەی پشت مافی مرۆڤ سادەیە: هەموو مرۆڤ هەمان مافی هەیە. بەپێی grundlagی regeringsformen (یاسای شێوازی حوکمڕانی)، دەبێت دەزگا گشتییەکان، بۆ نموونە دەوڵەت و kommunerna، کار بۆ یەکسانی بکەن و دژی جیاکاری بوەستن. جیاکاریکردن واتای مامەڵەکردنە لەگەڵ کەسێکدا خراپتر لە کەسانی تر.
دوای جەنگی جیهانیی دووەم، لە ساڵی 1945، 51 وڵات نەتەوە یەکگرتووەکانیان دامەزراند. لە ساڵی 1948، ڕاگەیاندنی گشتیی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان دەرچوو، بە 30 ڕێسا کە پێیان دەگوترێت ماددە. بەپێی ئەم ڕاگەیاندنە، هەموو کەس ئازاد لەدایک دەبێت و هەمان بەها و مافی هەیە.
هەموو کەس مافی ژیانی بەبێ توندوتیژی هەیە، مافی گوتنی بۆچوونی خۆی و هەڵبژاردنی ئایینەکەی یان هیچ ئایینێک. هەروەها مافی کار، پشوو، پشوودان و قوتابخانەشیان هەیە. ئەوەی لە مەترسیی ژیاندایە، مافی هەڵاتن و داواکردنی پەناهەندەیی، واتا پاراستن، لە دەرەوەی وڵات هەیە. کەس نابێت لەبەر ڕەگەز یان ڕەنگی پێستی جیاکاری لێ بکرێت. هەموو کەس مافی هەبوونی نەتەوایەتییەکی هەیە، و کەس نابێت هاوڵاتیبوونی خۆی لەدەست بدات بەبێ هۆکارێکی یاساییی دروست.
یەکسانیی ڕەگەز
لە سویددا یەکسانیی ڕەگەز واتای ئەوەیە کە ئافرەت و پیاو هەمان مافی و ئەرکیان هەیە. هەروەها دەبێت هەمان ئەندازەی دەسەڵاتیان هەبێت بۆ کاریگەری لەسەر کۆمەڵگا و ژیانی خۆیان.
ئامانجەکە ئەوەیە کە ژمارەی سیاسەتمەداری ئافرەت و پیاو یەکسان بێت. لەبەر ئەوە حزبەکان هان دەدرێن هەردوو ئافرەت و پیاو بخەنە سەر کاغەزی دەنگدانی خۆیان. بە föräldrapenning (پارەی مۆڵەتی دایک و باوکی)، واتا پارە لە کاتی مۆڵەتدا، هەردوو دایک و باوک دەتوانن لەگەڵ منداڵە بچووکەکانیاندا لە ماڵەوە بن. دەوڵەت دەیەوێت دایک و باوک مۆڵەتەکە لەنێوان خۆیاندا دابەش بکەن.
توندوتیژی، شەرەف و کڕینی سێکس
توندوتیژی لە پەیوەندیی نزیکدا، بۆ نموونە لەلایەن ئەندامێکی خێزانەوە، تاوانە. بەپێی samtyckeslagen (یاسای ڕەزامەندی)، دەبێت کەس دڵنیابێت کە لایەنەکەی تر ڕازییە بە سێکس، تەنانەت لە هاوسەرگیرییشدا.
یاسای سوید هەروەها توندوتیژی و چەوسانەوەی پەیوەست بە شەرەف قەدەغە دەکات. لەم جۆرە توندوتیژییەدا، خێزان یان گروپێک هەوڵ دەدات کۆنتڕۆڵی شێوازی ژیانی ئەندامەکانی بکات. ئەوەی یاساکانی خێزان بشکێنێت، لەوانەیە تووشی توندوتیژی، هەڕەشە یان ناچارکردن بۆ هاوسەرگیری بێت. قوربانییەکان دەکرێت ئافرەت و کچ بن، بەڵام هەروەها پیاو، کوڕ و کەسانی hbtqi، بۆ نموونە هاوڕەگەزخوازیش. کەسی خوار 18 ساڵ مافی هاوسەرگیری نییە، چونکە هاوسەرگیریی منداڵان قەدەغەیە.
Jämställdhetsmyndigheten (دەزگای یەکسانیی ڕەگەز) بەرپرسیارە لە کاری دژی توندوتیژی و چەوسانەوەی پەیوەست بە شەرەف لە هەموو وڵاتدا. کڕینی سێکس قەدەغەیە، بەڵام فرۆشیار سزا نادرێت.
barnkonventionen
ڕێکەوتنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی مافەکانی منداڵ، پێی دەگوترێت barnkonventionen (ڕێکەوتنامەی مافەکانی منداڵ). لە ساڵی 2020دا بووە یاسای سوید. لە کۆتاییدا، دەوڵەت دەبێت دڵنیابێتەوە هەموو یاساکان لەگەڵیدا دەگونجێن. هەروەها دادگا، دەزگا حکومییەکان، regionerna و kommunernaش دەبێت پابەندی بن.
دەبێت منداڵان بتوانن بۆچوونی خۆیان بڵێن پێش ئەوەی سیاسەتمەدار و دەزگا حکومییەکان شتێک دەربارەیان بڕیار بدەن. لە کاتی جیابوونەوەیەکدا کە دایک و باوک لەسەر ئەوەی منداڵەکە لەگەڵ کام لایان بژی ناکۆکن، دەبێت دادگا گوێ لە منداڵەکە بگرێت. کاتێک kommun قوتابخانە، خانووبەرە یان زەوی یاری دروست دەکات، دەبێت بایەخ بە باشترین بەرژەوەندیی منداڵ بدات. دایک و باوک بەرپرسیارن لە پەروەردە و گەشەسەندنی منداڵەکە، و کۆمەڵگا دەبێت پشتگیرییان بکات.
هیچ توندوتیژییەک لە دژی منداڵان نییە
هەم barnkonventionen و هەم یاسای سوید هەموو توندوتیژییەک لە دژی منداڵان قەدەغە دەکەن. ئەمە تاوانێکە کە دەکرێت سزای زیندانی هەبێت. توندوتیژییەکە دەکرێت لێدان، دەستدرێژیی سێکسی، توندوتیژیی دەروونی یان خەتەنەکردنی ئافرەتان بێت (زیانگەیاندن بە ئەندامی ڕەگەزیی کچان).
قەدەغەکردنەکە هەمووان لەخۆدەگرێت، لە هەموو شوێنێک، تەنانەت لە ماڵیشدا. ساڵی 1979 سوید بووە یەکەم وڵات لە جیهاندا کە لێدانی منداڵی قەدەغە کرد. ئەم قەدەغەکردنە پێی دەگوترێت agaförbudet (قەدەغەکردنی لێدانی منداڵ).
کەمینەکان و خەڵکی سەرەکی
سوید 5 کەمینەی نەتەوەیی هەیە: جولەکە، ڕۆما، سامی، فینلەندیی سوید و تۆرنیدالینگ. ئەوان بۆ ماوەیەکی زۆر درێژە لێرە دەژین و لە ساڵی 2000دا بە فەرمی ناسران. زمانەکانیان یدیش، ڕۆمانی چیب، سامی، فینلەندی و meänkieliە. کەمینەکان دەتوانن بە زمانی خۆیان لەگەڵ دەزگا حکومییەکان، لە باخچەی ساوایان و لە چاودێریی بەتەمەناندا قسە بکەن.
سوید هەروەها سامییەکان وەک خەڵکی سەرەکی دەناسێت. ئەوان پەیوەندییەکی زۆر کۆنیان بە ناوچەی Sápmiەوە هەیە، کە لە سوید، نەرویج، فینلەند و ڕووسیادایە. لە بەشی سویدیدا، سامییەکان مافی تایبەتیان بە زەوی و سامانە سروشتییەکانەوە هەیە. ئەندامانی sameby (گوندی سامی) دەتوانن لە هەندێک ناوچەی لەوەڕگادا ئاژەڵداریی گوێرەگە بکەن، واتا چاودێریی گوێرەگە بکەن.
سامییەکان پەرلەمانی تایبەت بە خۆیان هەڵدەبژێرن، Sametinget (پەرلەمانی سامی). ئەو نوێنەرایەتیی سامییەکان دەکات لە بابەتەکانی زمان، کولتوور و ناسنامەدا. Sametinget ڕاوێژ پێشکەش دەکات و هەروەها هەندێک ئەرکی وەک دەزگایەکی حکومیشی هەیە.
hbtqi و جیاکاری
پیتەکانی hbtqi (کۆمەڵگەی ڕەنگینکەمان) واتان بۆ هاوڕەگەزخوازان، دووڕەگەزخوازان، ترانسجێندەران، کوییر و ئینتەرسێکسەکان. کەسانی هاوڕەگەز دەتوانن هاوسەرگیری لەگەڵ یەکتر بکەن. هاوڕەگەزخوازی لە ساڵی 1944دا لە سوید وەستا لەوەی تاوان بێت. لە 2003ەوە جووتی هاوڕەگەزخواز دەتوانن منداڵ لەخۆبگرن، و لە 2009ەوە دەتوانن لە Svenska kyrkan (کڵێسای سوید) دا هاوسەرگیری بکەن.
Diskrimineringsombudsmannen (دەزگای چاودێریی دژی جیاکاری، DO) دەزگایەکی حکومییە کە چاودێری دەکات diskrimineringslagen (یاسای دژی جیاکاری) جێبەجێ بکرێت. ئەم یاسایە ڕێگری لە کۆمپانیا و ڕێکخراوەکان دەکات جیاکاری بکەن. پاراستنەکە ڕەگەز، تەمەن، ئایین یان باوەڕی تر، پەیوەندیی نەتەوەیی و ناسنامە یان دەربڕینی ڕەگەزی دەگرێتەوە. هەروەها کەمئەندامی و ئاراستەی سێکسیش دەگرێتەوە.
تاوانی ڕقلێهەڵچوون، تاوانێکە دژی کەسێک لەبەر ئەوەی ئەو کەسە سەر بە گروپێکی دیاریکراوە. ئەوەی تاوانی ڕقلێهەڵچوون ئەنجام بدات، سزایەکی توندتری بۆ دادەنرێت.