لێرەدا دەربارەی شوێن، سروشت و دانیشتووانی سوید دەخوێنیتەوە، هەروەها دەربارەی سامانە سروشتییەکان و گۆڕانکاری کەشوهەوا.
شوێن، کەنار و کەشوهەوا
سوید یەکێکە لە وڵاتانی باکوور، کە لە باکووری ئەوروپادایە. وڵاتانی باکوور پێکهاتوون لە دانمارک، فینلەند، ئیسلەند، نەرویج و سوید، کە گەورەترینیانە. لە Treriksröset لە باکوورەوە هەتا Smygehuk لە باشوورەوە نزیکەی 1600 کیلۆمەترە. باکووری سوید دەگاتە ناو ئارکتیک، لە باکووری بازنەی کوتبی باکوور.
دەریای بەلتیک لەبەردەم کەناری ڕۆژهەڵاتدایە. Gotland و Öland، کە دوو گەورەترین دوورگەی وڵاتەکەن، لە دەریای بەلتیکدان. لەبەردەم کەناری ڕۆژئاوا Skagerrak و Kattegatt هەن.
بەهۆی دەریاوە کەشوهەوا مامناوەندە، سەرەڕای ئەوەی وڵاتەکە زۆر لە باکوورەوەیە. ئاوی گەرم لە کەنداوی مەکسیکۆوە بەهۆی ئاڕەوی گەرمی گۆلف و ئاڕەوی باکووری ئەتلەسییەوە بەرەو ئەوروپا دەڕوات. دەریا هەوا گەرم دەکاتەوە، با ئەو هەوا مامناوەندە دەباتە سوید.
سەردەمی سەهۆڵ و چیاکان
نزیکەی 10000 ساڵ لەمەوبەر، لە سەردەمی سەهۆڵدا، سوید بە چەند کیلۆمەتر سەهۆڵ داپۆشرابوو. سەهۆڵەکە تواوەوە و چەندین دەریاچە و کۆمەڵە دوورگەی بە هەزاران دوورگەی بەجێهێشت. هەروەها دەشتی دروستکرد، واتا زەوی تەخت کە دەکرێت کشتوکاڵی لەسەر بکرێت.
لەسەر سنووری نەرویج زنجیرە چیای Skanderna هەیە، کە پێی دەگوترێت fjällen (بەرزایی چیایی). لەو بەرزاییانەدا هەوا ئەوەندە سارد و بایە کە دارستان تێیدا گەشە ناکات. Kebnekaise لەو بەرزاییانەدا بەرزترین چیای سویدە، نزیکەی 2000 مەتر بەرزی.
دارستان، دەریاچە و کۆمەڵە دوورگە
دارستان زیاتر لە نیوەی سوید داپۆشیوە. لە باکووری سارددا زۆربەی دار سوزنەبەرگن، وەک ئەسپرۆس و سنەوبەر. لە بەشی باشووری مامناوەندتردا داری گەڵابەرگ زیاترە.
دەریاچە لە هەموو شوێنێک هەیە، و Vänern، Vättern و Mälaren گەورەترینیانن. گەورەترینی سەدان ڕووبار و ڕووباری گەورەی وڵاتەکە لە بەرزاییە چیاییەکانی باکوورەوە سەرچاوە دەگرن.
زۆر دوورگە لە نزیک کەناردا کۆمەڵە دوورگەیەک پێکدەهێنن. کۆمەڵە دوورگە لە باکوور و لەسەر کەناری ڕۆژهەڵات هەتا Småland هەیە. هەروەها کەناری ڕۆژئاوا کۆمەڵە دوورگەی هەیە، لەبەردەم Göteborg و لە Bohuslän. هیچ وڵاتێکی تر بەقەد سوید دوورگەی نییە، نزیکەی 250000 دوورگە.
بەشە گەورەکان، landskap و län
سوید 3 landsdel (بەشی گەورەی وڵات)ی هەیە، و landsdel بەشێکی زۆر گەورەی وڵاتە. لە باشوور Götaland هەیە، لە ناوەڕاست Svealand و لە باکوور Norrland. Norrland گەورەترینیانە و زیاتر لە نیوەی سوید دادەپۆشێت.
هەروەها 25 landskap (هەرێمی مێژوویی)ی هەیە. لە ڕابردوودا هەر landskap یاسای تایبەت بەخۆی هەبوو، بەڵام ئەمڕۆ هیچ کاریگەرییەکیان لەسەر شێوازی بەڕێوەبردنی وڵات نییە. لەگەڵ ئەوەشدا زۆر کەس هەستیان بەوەیە کە خەڵکی landskapی خۆیانن. وڵاتەکە هەروەها 21 län (پارێزگا) و 290 kommun (شارەوانی)ی هەیە.
دانیشتووان
سوید نزیکەی 11 میلیۆن دانیشتووی هەیە، بەڵام بە یەکسانی بڵاو نەبوونەتەوە. باشووری سوید و کەنارەکان زۆرترین دانیشتوویان هەیە. بەشێکی زۆری وڵاتەکە کەم دانیشتوون، واتا کەسانی کەم تێیدا نیشتەجێن.
لەوانەی لە سوید نیشتەجێن، نزیکەی 85% لە شارێکدا دەژین. Stockholm، Göteborg و Malmö لە هەموو شارەکانی تری سوید گەورەترن. ئەوان بەگشتی لەگەڵ ناوچەکانی دەوروبەریان نزیکەی 4 میلیۆن دانیشتوویان هەیە.
سامانە سروشتییەکان
سوید سامانی سروشتی زۆری هەیە، بۆ نموونە کانزای ئاسن (بەرد کە ئاسنی تێدایە). لە پارێزگای Norrbottens، لەوانە لە Kiruna و Malmberget، گەورەترین کانەکان هەن. لە ئاسنەوە پۆلا دروست دەکرێت. کانەکان هەروەها کانزای تریش وەک مس، زینک، قورقوشم و زێڕ دەدەن. ئاسن و پۆلا بۆ ساڵانێکی زۆر بەشێکی گرنگی ئابووری بووە.
ئاوی زۆر هەیە کە دەیخۆینەوە و کشتوکاڵ و پیشەسازی بەکاریدەهێنن. کارگەی وزەی ڕووبارەکان کارەبا لە ئاوی ڕۆیشتوو دروست دەکەن، پێی دەگوترێت وزەی ئاوی. زۆربەی کارەبای سوید لە وزەی ئاوییەوە دێت. کشتوکاڵ زیاتر لە باشووری سویددایە، چونکە لە باکووری سارددا کشتوکاڵکردن قورستترە.
سوید بۆ ماوەیەکی درێژە کە بەرهەمی دارستان بۆ زۆر بەشی جیهان دەفرۆشێت. نموونەکانی بریتین لە کاوێری کاغەز (سیلولۆز)، کاغەز، کارتۆن و داری بۆ بیناسازی. کەم پیشەسازی لە سوید بەقەد پیشەسازیی دارستان گرنگە.
کەشوهەوا و گەشەپێدانی بەردەوام
کەشوهەوا هەمیشە گۆڕاوە، بەڵام ئێستا زەوی خێراتر لە جاران گەرم دەبێتەوە. بەگوێرەی زانایان و لیژنەی کەشوهەواییی نەتەوە یەکگرتووەکان، ئەمە زۆرتر لەبەر دەرچوونی گازە گەرمخانەییەکانی مرۆڤە. ئەم گازانە لە گواستنەوە، پیشەسازی و کشتوکاڵەوە دێن. کەشوهەوایەکی گەرمتر وا دەکات سەهۆڵی دەوروبەری کوتبەکان بتوێتەوە، و ئاستی دەریا بەرز دەبێتەوە. کەشوهەوای توند زیاتر ڕوودەدات، بۆ نموونە شەپۆلی گەرمی، بارانی بەهێز و وشکەساڵی.
بۆ سوید، ئەمە لەوانەیە بەرزبوونەوەی بارانی بەهێز و لافاو بهێنێت. هاوینی گەرمتر لەگەڵ زیاتربوونی شەپۆلی گەرمی لەوانەیە وشکەساڵی و ئاگرگرتنی دارستان بەدواوە بێت. بەگوێرەی klimatlagen (یاسای کەشوهەوا)، دەبێت سیاسەتی کەشوهەواییی regeringen (حکومەت) لەسەر ئامانجەکانی کەشوهەواییی riksdagen (پەرلەمان) دامەزرابێت. یەکێک لە ئامانجەکان ئەوەیە کە دەرچوونی گازەکان لە ساڵی 2045دا زیاتر نەبێت لەوەی سروشت دەتوانێت وەریبگرێت. سوید لەگەڵ وڵاتانی تر هاوکاری دەکات بۆ زیادکردنی وزەی با، ئاو و خۆر.
مەبەست لە گەشەپێدانی بەردەوام ئەوەیە کە سامانە سروشتییەکان بەشێوەیەک بەکاربهێنین کە خەڵکی داهاتووش بتوانن باش بژین. سێ بەشی هەیە: ژینگە، کۆمەڵگە و ئابووری. حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەتوانن یاسا دەربارەی کەمکردنەوەی دەرچوونی گازەکان دابنێن. کۆمپانیاکان دەتوانن دەرچوونیان کەم بکەنەوە، و هەر کەسێک دەتوانێت بە شێوەیەکی بەردەوام بژیت و لە سیاسەتدا بەشدار بێت. لە ژیانی ڕۆژانەدا، دەکرێت بە پاس یان شەمەندەفەر بڕۆیت، کارەبا و گەرمی پاشەکەوت بکەیت و خڵتەکان دووبارە بەکاربهێنیتەوە.