SwedenTest

Sveriges demokratiska system

پرسیاری ڕاهێنان بۆ بەشی 3.

بەش 3Sverige i fokus62 پرسیار

ڕاهێنان بکە لە هەموو بەشەکە، 62 پرسیارئاستی خۆت بزانە

تیۆری

هەموو بەشەکە بە کورتی و بە وشەی خۆمان. پێش ئەوەی ڕاهێنان لەسەر پرسیارەکان بکەیت، بیخوێنەرەوە.

ئەم بەشە ڕوون دەکاتەوە دیموکراسی چییە، چ مافێکت هەیە و چۆن دەتوانیت کاریگەری دروست بکەیت. هەروەها دەربارەی هەڕەشەکانی سەر دیموکراسیش دەخوێنیتەوە.

دیموکراسی چییە؟

دیموکراسی وشەیەکی یۆنانییە بە واتای حوکمڕانیی گەل. کەواتە دەسەڵات لە گەلەوە سەرچاوە دەگرێت. دەبێت هەموو هاوڵاتییەک بتوانێت کاریگەری لەسەر بڕیارەکان دروست بکات.

لە هەڵبژاردنەکاندا گەل هەڵدەبژێرێت کێ حوکمڕانی بکات. پێی دەگوترێت دیموکراسیی نوێنەرایەتی. دەبێت گەل هەڵبژاردنی سیاسیی جیاواز هەبێت بۆ ئەوەی لەنێوانیاندا هەڵبژێرێت. هەروەها دەبێت بتوانرێت ئەوانەی دەسەڵاتیان هەیە بگۆڕدرێن.

هەڵبژاردنی ئازاد

هەڵبژاردن لە دیموکراسیدا دەبێت ئازاد و دادپەروەرانە بێت. لە هەڵبژاردنی ئازاددا، ئەوەی مافی دەنگدانی هەیە یەک دەنگی هەیە، هەر وەک هەموو کەسانی تر. دەبێت هەموو کەس بتوانێت بۆچوونی خۆی بڵێت بەبێ ئەوەی هەڕەشەی لێ بکرێت یان ناچار بکرێت. هەروەها دەبێت چەند حزبێک بەشدار بن لە هەڵبژاردنەکەدا.

تۆ بە نهێنی دەنگ دەدەیت. هەرگیز پێویست ناکات بڵێیت دەنگت بە کێ داوە. ئەوەی نایەوێت دەنگ بدات، دەتوانێت دەنگ نەدات.

ئازادیی ڕادەربڕین و ئاسایشی یاسایی

دەتوانیت هەوڵ بدەیت کەسانی تر قەناعەت پێبهێنیت، واتا وا بکەیت لە بابەتە سیاسییەکاندا لەگەڵت هاوڕا بن. هەمان مافیش بۆ گروپ و حزبەکان بەردەوامە. هەروەها ئازادیی ڕادەربڕینت هەیە: دەتوانیت بە ئازادی دەربارەی بۆچوونەکانت بدوێیت و بنووسیت.

لە سویددا هەمان یاسا بۆ هەموو کەس بەکاردێت، و ئەمە بۆ دیموکراسی گرنگە. دەبێت یاسا هەموو خەڵک بە یەکسانی مامەڵەی لەگەڵ بکات. دادگا تەنها دەتوانێت کەسێک تاوانبار بکات دوای دادگاییکردنێکی دادپەروەرانە. وشەی ئەو شتە ئاسایشی یاساییە. وڵاتێک کە یاسا لەسەر هەمووان بەکاردێت و مافی هەمووان دەپارێزێت، پێی دەگوترێت دەوڵەتی یاسا.

دیموکراسییەکی بەهێز

دیموکراسی تەنها کاردەکات ئەگەر هەموو کەس بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت. پەروەردەی سوید بنەمای بەهاکانی دیموکراسی هەیە. بەها بریتییە لە بیرۆکە دەربارەی ئەوەی چی ڕاست و گرنگە. بۆ نموونە منداڵان لە قوتابخانەی سەرەتاییدا فێر دەبن چ مافێکیان هەیە و کۆمەڵگا چۆن کاردەکات. هەروەها فێر دەبن چەند گرنگە بەشداریکردن لە کۆمەڵگا و دەنگدان.

هەرچەندە کەسانی زیاتر دەنگ بدەن و چالاک بن، دیموکراسیش بەهێزتر دەبێت. زانیاری دەربارەی بابەتەکانی کۆمەڵگاش وا دەکات بەهێزتر بێت.

چۆن دەتوانیت کاریگەری دروست بکەیت

چەندین ڕێگا هەیە بۆ کاریگەرکردن، وەک دەنگدان لە هەڵبژاردندا. دەتوانیت بچیتە ناو حزبێک یان ڕێکخراوێکی بەرژەوەندی. ڕێکخراوی بەرژەوەندی بۆ گروپ یان بابەتێکی دیاریکراو کاردەکات. یان دەتوانیت کۆمەڵەیەکی تایبەت بە خۆت دابمەزرێنیت. مافی دامەزراندنی کۆمەڵە و بەشداریکردن تێیدا، پێی دەگوترێت ئازادیی کۆمەڵبوون.

دەتوانیت پەیوەندی بە سیاسەتمەدارانەوە بکەیت. هەروەها دەتوانیت ڕێپێوان بکەیت، واتا لەگەڵ کەسانی تر بچیتە سەر شەقام و بۆچوونی خۆتان دەربپەڕێنن. مافی ئەنجامدانی ئەمە پێی دەگوترێت ئازادیی ڕێپێوان. ڕێگایەکی تریش کۆکردنەوەی واژۆیە یان واژۆکردنی یەکێک لەوانەیە. لەوێدا زۆر کەس ناوی خۆیان دەنووسن بۆ پشتگیریکردنی داواکارییەک.

هەروەها دەتوانیت لەگەڵ کەسانی ناسراوت باسی سیاسەت بکەیت. دەتوانیت پەیوەندی بە ڕۆژنامەنووسانەوە بکەیت، یان خۆت وتارێکی گفتوگۆ لە میدیاکاندا بنووسیت. وتاری گفتوگۆ دەقێکە کە تێیدا بۆچوونی خۆت ڕوون دەکەیتەوە. لە شوێنی کاریشدا دەتوانیت کاریگەری دروست بکەیت، لەوانە لە ڕێگەی یەکێتیی کرێکارانەوە بۆ کارمەندان. هەروەها دەتوانیت بۆچوونی خۆت بە kommun (شارەوانی) خۆت ڕابگەیەنیت و پێشنیار بخەیتە ڕوو.

هەڕەشە لەسەر دیموکراسی

کێشەیەک بۆ دیموکراسی، نزمی ئاستی بەشداریکردن لە دەنگدانە، واتا کەسانی کەم دەنگ دەدەن. ئەو کاتە خەڵک قورستر دەبێت بۆیان کاریگەری لەسەر بڕیارەکانی ژیانی ڕۆژانەیان دروست بکەن. یەکێک لە هۆکارەکان دەکرێت دانەپێدانانی کەم بێت، واتا خەڵک متمانە بە سیاسەتمەداران نەکات. یان خەڵک وا بیر دەکاتەوە کە دەنگی خۆیان هیچ کاریگەرییەکی نییە. کاتێک کەم کەس دەنگ دەدات، جیاوازی نێوان گروپەکانی کۆمەڵگاش دەکرێت زیاد بکات.

هەڕەشەیەکی تر زانیاریی هەڵەیە، واتا زانیاریی درۆیین کە کەسێک بە ئەنقەست بڵاوی دەکاتەوە. بۆ نموونە لە میدیای کۆمەڵایەتیدا بڵاو دەبێتەوە، و لەوێدا ڕق و کینەش بڵاو دەبێتەوە. ئامانجەکە ئەوەیە کە ململانێ لە کۆمەڵگادا دروست بێت.

ئەوەی باس لە بابەتەکانی کۆمەڵگا دەکات، لەوانەیە هەڕەشەی لێ بکرێت. ئەمە بۆ نموونە بۆ سیاسەتمەدار و ڕۆژنامەنووسانیش دەگوترێت. هەڕەشەکان دەتوانن ئەوان لە گفتوگۆی دیموکراسی دوور بخەنەوە. کەواتە دیموکراسییەکی باش پێویستی بەوەیە کە کەسانی زۆر بتوانن کاریگەری دروست بکەن. دەبێت زانیارییەکان ڕاست بن، و کۆمەڵگا پێویستی بە پاراستنی هەموو ئەوانەیە کە بەشداری گفتوگۆکە دەکەن.

جیاکردنەوەی کۆمەڵایەتی و تێکەڵبوون

جیاکردنەوەی کۆمەڵایەتی لەوانەیە کاتێک ڕوودەدات کە گروپی جیاجیای خەڵک بە جیاواز لە یەکتر دەژین. گروپەکان دەکرێت داهاتیان جیاواز بێت یان پاشخانی نەتەوایەتییان جیاواز بێت، واتا لە کۆمەڵگە نەتەوەییی جیاجیاوە بن. تێکەڵبوون کاتێکە خەڵک لە نزیک یەکتر دەژین، هەرچەندە پاشخان و بارودۆخی ئابوورییان جیاواز بێت. هەروەها هەست بە بەشداریی دەکەن، واتا وەک بەشێک لە کۆمەڵگا.

جیاکردنەوەی کۆمەڵایەتی دەکرێت وا بکات گەیشتن بە خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی و کولتوور بۆ هەندێک کەس ئاسانتر بێت لە کەسانی تر. هەروەها دەکرێت ناوچە هەبن کە خەڵکی تێیدا هەستیان بە ئاسایشی کەمتر بکەن. هەندێک کەس زۆر پەیوەندیی کەمیان لەگەڵ کەسانی تری کۆمەڵگا هەیە. ئەو کاتە دەکرێت متمانەیان بە دەزگا حکومییەکان کەمتر بێت و بەشداریی کەمتریش لە سیاسەتدا بکەن. بەم شێوەیە جیاکردنەوەی کۆمەڵایەتی دەتوانێت دیموکراسی لاوازتر بکات.

سیاسەتمەداران زۆرجار پێشنیاریان هەیە بۆ کەمکردنەوەی جیاکردنەوەی کۆمەڵایەتی و ئاسانکردنی تێکەڵبوون. نموونەیەک فێرکردنی زمانە. پێشنیارێکی تریش ئەوەیە کە یەک ناوچە جۆرە جیاجیای خانووبەرە هەبێت.

هەمان دەق بە سویدی

Kapitlet förklarar vad demokrati är, vilka rättigheter du har och hur du kan påverka. Du läser också om hot mot demokratin.

Vad är demokrati?

Demokrati är ett grekiskt ord som betyder folkstyre. Makten kommer alltså från folket. Alla medborgare ska kunna påverka besluten.

I valen väljer folket vilka som ska styra. Det kallas representativ demokrati. Folket ska ha olika politiska alternativ att välja mellan. Det ska också gå att byta ut dem som har makten.

Fria val

Valen i en demokrati måste vara fria och rättvisa. I fria val har den som får rösta en röst, precis som alla andra. Alla ska kunna säga sin åsikt utan att bli hotade eller tvingade. Flera partier ska också finnas med i valet.

Du röstar i hemlighet. Du behöver aldrig berätta vad du har röstat på. Den som inte vill rösta får låta bli.

Yttrandefrihet och rättssäkerhet

Du får försöka övertyga andra, alltså få dem att hålla med dig i politiska frågor. Samma rätt gäller för grupper och partier. Du har också yttrandefrihet: du får tala och skriva fritt om dina åsikter.

I Sverige gäller samma lagar för alla, och det är viktigt för demokratin. Lagen ska behandla alla människor lika. En domstol får bara döma någon efter en rättvis rättegång. Ordet för det är rättssäkerhet. Ett land där lagen gäller alla och skyddar allas rättigheter kallas rättsstat.

En stark demokrati

En demokrati fungerar bara om alla tar ansvar. Den svenska utbildningen har demokratiska värderingar som grund. Värderingar är idéer om vad som är rätt och viktigt. Barn i grundskolan lär sig till exempel vilka rättigheter de har och hur samhället fungerar. De får också veta hur viktigt det är att delta i samhället och rösta.

Ju fler som röstar och är aktiva, desto starkare blir demokratin. Kunskap om samhällsfrågor gör den också starkare.

Så kan du påverka

Det finns många sätt att påverka, som att rösta i val. Du kan gå med i ett parti eller en intresseorganisation. En intresseorganisation arbetar för en viss grupp eller fråga. Eller så startar du en egen förening. Rätten att starta föreningar och gå med i dem kallas föreningsfrihet.

Du kan kontakta politiker. Du kan också demonstrera, alltså gå ut på gatan med andra och visa vad ni tycker. Rätten att göra det kallas demonstrationsfrihet. Ett annat sätt är att starta en namninsamling eller skriva under en. Där skriver många sitt namn för att stödja ett krav.

Du kan också prata politik med människor du känner. Du kan kontakta journalister, eller själv skriva en debattartikel i medierna. En debattartikel är en text där du förklarar din åsikt. På jobbet kan du påverka, bland annat genom en fackförening för de anställda. Du kan också berätta för din kommun vad du tycker och komma med förslag.

Hot mot demokratin

Ett problem för demokratin är lågt valdeltagande, alltså att få människor röstar. Då kan människor få svårare att påverka besluten som styr deras vardag. En orsak kan vara låg tillit, alltså att man inte litar på politikerna. Eller så tror man att den egna rösten inte spelar någon roll. När få röstar kan skillnaderna mellan grupper i samhället också öka.

Ett annat hot är desinformation, alltså falsk information som någon sprider med flit. Den sprids till exempel på sociala medier, och där sprids också hat. Målet är att det ska bli konflikter i samhället.

Den som talar om samhällsfrågor kan få hot. Det gäller till exempel politiker och journalister. Hoten kan skrämma bort dem från den demokratiska debatten. En demokrati som fungerar bra kräver alltså att många kan påverka. Informationen ska vara sann, och samhället behöver skydda alla som deltar i debatten.

Segregation och integration

Segregation är bland annat när olika grupper av människor lever var för sig. Grupperna kan ha olika inkomst eller olika etnisk bakgrund, alltså komma från olika folkgrupper. Integration är när människor lever nära varandra, även om deras bakgrund och ekonomi är olika. De känner sig också delaktiga, alltså som en del av samhället.

Segregation kan göra att samhällsservice och kultur är lättare att nå för vissa än för andra. Det kan också finnas områden där människor känner sig mindre trygga. En del får väldigt lite kontakt med andra i samhället. Då kan de lita mindre på myndigheterna och delta mindre i politiken. På det sättet kan segregation göra demokratin svagare.

Politiker brukar ha förslag för att minska segregation och göra integration lättare. Ett exempel är språkutbildning. Ett annat förslag är att samma område ska ha olika sorters bostäder.

بە وشەی خۆمان نووسراوە، بەپێی بابەتی خوێندنی UHR (دەستەی خوێندنی بااڵی سوید) بە ناوی Sverige i fokus (سوید لە تیشکدا). ڕاستی دراوەکان لە 2026-09-27دا پشکنراون.

بەشەکە ڕابهێنە

نموونەی بەخۆڕایی

Vad betyder ordet demokrati?

وشەی demokrati واتای چییە؟

Från vem utgår all offentlig makt i Sverige, enligt regeringsformen?

بەپێی regeringsformen (یاسای شێوازی حوکمڕانی)، سەرچاوەی هەموو دەسەڵاتێکی گشتی لە سوید کێیە؟

Vad betyder representativ demokrati?

واتای representativ demokrati چییە؟

ئەمە بەشێکە لە «هەموو شتێک»

بەشە بەخۆڕاییەکە بۆ زانینی ئاستی خۆتە. ڕاهێنان، دۆخی تاقیکردنەوە و هەموو بەشەکان بەشێکن لە «هەموو شتێک».

هەمووی بکڕە بە 299 krئاستی خۆت بزانە

بەشەکان

  1. 01Inledningبێ پرسیار
  2. 02Landet Sverige
  3. 03Sveriges demokratiska systemئەم بەشە
  4. 04Så här styrs Sverige
  5. 05Politiska val och partier
  6. 06Lag och rätt
  7. 07Mediernas roll
  8. 08Mänskliga rättigheter
  9. 09Arbetsmarknad och privatekonomi
  10. 10Välfärdssamhället
  11. 11Sveriges moderna historia
  12. 12Sverige och omvärlden
  13. 13En sekulär stat och ett mångreligiöst land
  14. 14Traditioner och högtider